„Doktor Bezwartościowy” - recenzja

W historii amerykańskiego komiksu niewiele jest postaci równie kontrowersyjnych jak profesor Fredric Wertham. Dla jednych pozostaje symbolem moralnej paniki, dla innych lekarzem, który błędnie zdiagnozował źródło społecznych problemów, choć działał w przekonaniu, że chroni najmłodszych. Trudno jednak zaprzeczyć, że jego działalność odcisnęła trwałe piętno na całym medium. To właśnie kampania Werthama przeciwko komiksom doprowadziła do powstania Comics Code Authority – systemu cenzury, który na długie lata ograniczył twórczą swobodę autorów i wyhamował rozwój amerykańskiego komiksu.

Josh Schechter i Tim Powell zaczynają swoją wiwisekcję od początków kariery naukowej Werthama, ukazując jego pracę psychiatry zajmującego się przestępcami, zainteresowanie źródłami przemocy, działalność społeczną oraz zaangażowanie w walkę z segregacją rasową. Następnie koncentrują się na jego walce z komiksem. Dzięki temu czytelnik nie otrzymuje karykatury człowieka owładniętego obsesją, lecz portret postaci pełnej sprzeczności, której motywacji nie da się sprowadzić do prostych ocen. Doktor Bezwartościowy okazuje się znacznie skomplikowanym projektem, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Zamiast koncentrować się wyłącznie na wendecie przeciwko komiksom, autorzy kreślą wielowymiarowy obraz człowieka, dla którego konflikt z popkulturą był jedynie jednym z wielu wątków życia.

Autorzy nie wybielają jednak swojego bohatera. Nie ukrywają jego próżności, potrzeby uznania ani skłonności do wykorzystywania rozgłosu dla budowania własnego autorytetu. Wertham naprawdę wierzył, że kultura kształtuje zachowania społeczne, a komiksy mogą prowadzić młodych ludzi na złą drogę. Dziś łatwo uznać jego poglądy za błędne, ale właśnie one napędzały całą jego krucjatę.

Sposób przedstawienia historii nie jest pozbawiony wad. O ile Powell pokazuje, że jest kimś więcej niż tylko wyrobnikiem, to dzieło nieco traci poprzez nieatrakcyjne i zachowawcze prowadzenia narracji. Plansze uginają się pod ciężarem tekstu. Rozbudowane komentarze narracyjne i długie dialogi sprawiają, że komiks chwilami bardziej przypomina ilustrowaną książkę niż medium, które potrafi opowiadać obrazem. Zamiast charakterystycznego dla komiksu rytmu narracji otrzymujemy sekwencje przypominające wykład historyczny, przez co lektura momentami staje się nużąca.

Mimo tych zastrzeżeń trudno odmówić tej publikacji wartości. To nie tylko opowieść o jednym człowieku, ale również o jednym z najważniejszych momentów w historii amerykańskiego komiksu. Nigdy nie dowiemy się, jak wyglądałby rozwój tego medium, gdyby nie działania Werthama i wprowadzenie kodeksu CCA. Możemy jednak lepiej zrozumieć okoliczności jego kampanii oraz motywacje człowieka, który, niezależnie od oceny jego działań, na trwałe wpisał się w historię kultury.

Tytuł: Doktor Bezwartościowy

• Scenariusz: Harold Schechter
• Rysunki: Eric Powell
• Wydawca: Kboom
• Data wydania: 06.06.2026 r.
• Tłumaczenie: Marceli Szpak
• Druk: czarno-biały
• Oprawa: twarda
• Format: 152x229 mm
• Stron: 200
• ISBN: 9788397582675
• Cena: 99 zł

Dziękujemy wydawnictwu KBOOM za udostępnienie egzemplarza do recenzji.