„Wąż i Włócznia” tom 1: „Cień góra” - recenzja

Jak prowadzić śledztwo w świecie, który nie zna nowoczesnej policji, a zadawanie śmierci stanowi część religijnego i politycznego porządku? Hub uczynił z tego paradoksu fundament Węża i Włóczni. Pierwszy akt pięciotomowego cyklu nie jest jednak kryminałem jedynie przebranym w efektowny aztecki kostium. Cień góra opowiada o społeczeństwie próbującym rozpoznać zbrodnię, choć nie dysponuje jeszcze naszym językiem zbrodni – pojęciem seryjnego mordercy, metodami kryminalistyki ani instytucją policji. Właśnie w napięciu między tym, co dla bohaterów święte, dozwolone i konieczne, a tym, co nagle okazuje się potworne, kryje się największa siła albumu.

Opowieść rozpoczyna się w czasie katastrofalnego głodu. W Tenochtitlan przychodzą wówczas na świat trzej chłopcy, których dzieli pochodzenie społeczne, lecz połączy wspólna edukacja i osoba surowego nauczyciela, tytułowego Cienia góry. Hub odwołuje się tu do rzeczywistego kryzysu połowy XV wieku: klęska głodu z lat 1450–1463 wpłynęła na polityczną i militarną reorganizację państwa Mexików. Nie jest więc jedynie dramatycznym prologiem, lecz doświadczeniem formacyjnym – zbiorową traumą, z której wyrastają bohaterowie oraz reprezentowane przez nich sposoby rozumienia władzy.

Wiele lat później na obrzeżach imperium zaczynają pojawiać się zmumifikowane ciała młodych kobiet. Zwłoki zostały spreparowane i ułożone według powtarzającego się wzoru, jakby zabójca nie tylko odbierał życie, lecz także komponował komunikat. Dla władz problemem nie jest jednak samo istnienie śmierci. W społeczeństwie regularnie składającym ofiary bogom śmierć zajmuje prawomocne miejsce w porządku rzeczy. Niepokój budzi śmierć pozbawiona sankcji, wymykająca się kapłanom i państwu. Tajemniczy sprawca narusza monopol instytucji nie tyle na przemoc, ile na nadawanie przemocy znaczenia.

Śledztwo otrzymuje Wąż – pozbawiony rąk, bezwzględny urzędnik, który fizyczną zależność od otoczenia rekompensuje inteligencją oraz możliwością rozporządzania cudzym życiem. Jest jednocześnie śledczym i emanacją aparatu władzy: prawda interesuje go o tyle, o ile może przywrócić stabilność systemu. Hub rysuje tę postać sugestywnie, choć niebezpiecznie zbliża się do starego motywu, w którym cielesna odmienność staje się zewnętrznym znakiem moralnego zepsucia. Wąż nie zostaje jednak sprowadzony do groteskowego czarnego charakteru. Jego okrucieństwo jest metodyczne, a społeczna pozycja czyni z niego groźnego przeciwnika właśnie dlatego, że działa w zgodzie z logiką instytucji.

Równolegle kapłan Cozatl prosi o pomoc dawnego przyjaciela, Oko Włócznię. Ten przebywa z dala od stolicy, prowadzi handel i zna rzeczywistość spoza pałaców oraz świątyń. Tam, gdzie Wąż dysponuje hierarchią, przymusem i informatorami, Oko Włócznia polega na doświadczeniu, obserwacji i umiejętności poruszania się pomiędzy grupami społecznymi. Tytułowi bohaterowie reprezentują więc nie tylko dwa charaktery, lecz także dwa modele poznania: prawdę zdobywaną przez władzę oraz prawdę wyczytywaną ze śladów. Łącząca ich przeszłość sprawia przy tym, że dochodzenie szybko nabiera osobistego wymiaru.

Hub prowadzi narrację na trzech planach czasowych. Pokazuje narodziny bohaterów, okres ich wspólnej nauki i teraźniejszość śledztwa, przeplatając te warstwy snami, wspomnieniami oraz urywkami informacji. Konstrukcja pozwala stopniowo odsłaniać źródła konfliktu, ale początek wymaga koncentracji. Liczba postaci, obco brzmiące imiona, terminy w języku nahuatl oraz szybkie zmiany czasu mogą wywołać wrażenie, że czytelnik został wrzucony do miasta bez mapy. Hub ufa odbiorcy – chwilami przeceniając pojemność jego pamięci roboczej. Sam autor przyznawał, że potrzebował obszernej, około 180-stronicowej formy, ponieważ centralny bohater pojawia się dopiero w okolicach pięćdziesiątej strony, a złożone realia muszą zostać wcześniej ustanowione.

Ta ociężałość ekspozycji ma jednak sens. Cień góra nie traktuje Tenochtitlan jak dekoracji ani cywilizacji oczekującej na przybycie Cortésa. Europejczycy pozostają poza kadrem. Miasto żyje własnym rytmem: handlem, trybutami, religią, edukacją, rywalizacją rodów i walką o prestiż. Hub nie ogranicza Mexików do najbardziej rozpowszechnionego obrazu kapłana wyrywającego serce na szczycie piramidy. Ofiary z ludzi są obecne, ale zostają wpisane w szerszy system wyobrażeń – w przekonanie, że krew podtrzymuje ruch kosmosu, a rytuał zabezpiecza wspólnotę przed chaosem. Dzięki temu album nie usprawiedliwia przemocy, lecz pokazuje jej społeczną racjonalizację.

Najciekawsze okazuje się zderzenie owej racjonalizacji z logiką kryminału. Martwe ciało jest tutaj równocześnie dowodem, znakiem religijnym i przedmiotem politycznej manipulacji. Każdy bohater odczytuje je inaczej, ponieważ każdy broni innej wizji porządku. Hub zadaje pytanie bliskie najlepszym powieściom historycznym: nie tylko „kto zabił?”, lecz również „co w danej epoce może zostać uznane za prawdę i kto posiada prawo do jej ogłoszenia?”. Pod tym względem Wężowi i Włóczni bliżej do kryminalnej archeologii władzy niż do egzotycznej opowieści przygodowej.

Rysunki Huba nadają temu światu materialną wiarygodność. Monumentalne panoramy stolicy sąsiadują z zatłoczonymi targowiskami, ciasnymi wnętrzami i zbliżeniami twarzy, na których status społeczny można odczytać równie łatwo jak emocje. Kostiumy, ozdoby, broń i architektura nie tworzą katalogu ciekawostek, lecz uczestniczą w opowiadaniu. Kadry mają filmowe wyczucie przestrzeni: szerokie plany ustanawiają miejsce, detale sygnalizują zagrożenie, a montaż równoległy łączy ludzi oddalonych od siebie w czasie.

Szczególnie ważna jest kolorystyka Li. Najstarszą warstwę historii wyróżniają przygaszone sepie, podczas gdy teraźniejszość otrzymuje intensywniejsze barwy. Kolor pełni więc funkcję narracyjnej gramatyki, pomagając uporządkować skomplikowaną chronologię. Kontrast pomiędzy oślepiającym słońcem a brunatnym mrokiem wnętrz buduje atmosferę świata, w którym oficjalny blask imperium skrywa sekrety. Czasami ciemność staje się jednak zbyt dosłowna i szczegóły rysunku tracą czytelność. Sam Hub przyznawał, że część scen w pierwszym wydaniu została nadmiernie przyciemniona podczas druku. To drobna, ale odczuwalna skaza na oprawie będącej poza tym jednym z najmocniejszych elementów albumu.

Cień góra nie daje pełnej satysfakcji osobom oczekującym zamkniętej zagadki. To rozbudowana pierwsza część, która więcej figur ustawia na planszy, niż z niej zdejmuje. Powolne tempo, natłok nazw oraz rozrastająca się galeria bohaterów bywają ceną ambicji autora. Zarazem Hub umiejętnie doprowadza historię do punktu, w którym wcześniejsze rozproszenie zaczyna układać się w wyraźny wzór, a pytania dotyczące przeszłości okazują się równie ważne jak seria morderstw.

Warto więc przyjąć warunki tej opowieści i pozwolić jej rozwijać się bez pośpiechu. Wąż i Włócznia nie jest przewodnikiem po „egzotycznych Aztekach”, lecz thrillerem o władzy, pamięci i społecznych granicach przemocy. Największa tajemnica pierwszego tomu nie dotyczy ostatecznie tożsamości zabójcy. Dotyczy tego, dlaczego w państwie karmiącym bogów ludzką krwią kilka nieusankcjonowanych śmierci może zagrozić całemu porządkowi. Hub nie rozwiązuje jeszcze tej zagadki, ale stawia ją na tyle sugestywnie, że trudno nie sięgnąć po dalszy ciąg.

Tytuł: Wąż i Włócznia tom 1: Cień góra

• Scenariusz: Hub
• Rysunki: Hub
• Wydawnictwo: Taurus Media
• Tłumaczenie: Jakub Syty
• Druk: kolor
• Oprawa: twarda
• Format: 215x290 mm
• Stron: 184
• ISBN: 9788365465818
• Cena: 140 zł

Dziękujemy wydawnictwu Taurus Media za udostępnienie komiksu do recenzji.